Dziady - od słowiańskich obrzędów do współczesnych Zaduszek
Jesień od wieków była dla mieszkańców ziem słowiańskich czasem szczególnym. Przyroda powoli zamierała, dni stawały się krótsze, a ziemia przygotowywała się do zimowego odpoczynku. Był to również czas wspominania tych, którzy odeszli, i pielęgnowania więzi z przodkami.
Zanim chrześcijaństwo na dobre zakorzeniło się na ziemiach polskich, wśród ludności słowiańskiej istniały wierzenia i praktyki związane ze światem zmarłych. Jednym z najbardziej znanych obrzędów, zachowanych w późniejszej tradycji ludowej, były Dziady.

Czym były Dziady?
Nazwa „Dziady” odnosiła się do zmarłych przodków, ale również do obrzędów organizowanych ku ich pamięci. Wierzono, że w określonych momentach roku dusze zmarłych mogą powracać do świata żywych, odwiedzać dawne domostwa i spotykać się symbolicznie ze swoimi rodzinami.
Dziady nie były jedynie czasem smutku i żałoby. Miały charakter wspólnotowy. Żywi przygotowywali dla zmarłych poczęstunek, rozpalali ogień, wspominali ich imiona i starali się zapewnić im spokojny pobyt oraz powrót do zaświatów.
W niektórych tradycjach wierzono, że przodkowie mogą sprzyjać rodzinie, opiekować się domostwem i wpływać na pomyślność gospodarstwa. Zlekceważenie zmarłych mogło natomiast, według ludowych wierzeń, sprowadzić nieszczęście.
Obrzędy ku czci przodków występowały w różnych porach roku, między innymi wiosną i jesienią. Nie ma jednak wiarygodnych dowodów, że wszyscy przedchrześcijańscy Słowianie obchodzili jedno wspólne święto Dziadów dokładnie 31 października lub 1 listopada.
Co mówią źródła historyczne?
Jednym z najważniejszych badaczy dawnych wierzeń słowiańskich był Aleksander Brückner, autor „Mitologii słowiańskiej” oraz „Dziejów kultury polskiej”.
Brückner wskazywał na znaczenie kultu przodków w religijności dawnych Słowian. W swoich opracowaniach opisywał zwyczaje związane z przygotowywaniem pokarmów dla zmarłych, rozpalaniem ognisk, odwiedzaniem miejsc pochówku oraz zapraszaniem dusz do domostw.
Trzeba jednak pamiętać, że Brückner żył na przełomie XIX i XX wieku. Nie obserwował przedchrześcijańskich obrzędów osobiście. Odtwarzał je na podstawie dawnych kronik, przekazów ludowych i porównań etnograficznych.
Jeszcze starszym źródłem jest „Kronika Czechów” Kosmasa z Pragi, powstała na początku XII wieku. Kronikarz opisał działania księcia Brzetysława II, który w 1092 roku zwalczał praktyki uznawane za pogańskie. Wśród nich znajdowały się obrzędy związane ze zmarłymi, maskami, rozdrożami i przywoływaniem cieni zmarłych.
Jest to ważne świadectwo istnienia podobnych praktyk w średniowiecznej społeczności słowiańskiej. Nie stanowi jednak pełnego opisu Dziadów w takiej formie, jaką znamy z późniejszych przekazów.
Jak obchodzono Dziady?
W późniejszej tradycji ludowej zachowało się wiele zwyczajów, które badacze wiążą z dawnym kultem przodków.
Jednym z najważniejszych była uczta przygotowywana dla zmarłych. Na stołach pojawiały się chleb, kasza, bób, miód, a na terenach wschodnich również kutia. Część pokarmów pozostawiano na noc, wierząc, że dusze przybywających przodków będą mogły z nich skorzystać.
W niektórych regionach jedzenie przynoszono również na groby. Zmarłych zapraszano do domu, niekiedy wymieniając ich imiona. Uchylano drzwi, przygotowywano wodę i ręczniki, a nawet pozostawiano miejsce do odpoczynku.
Wierzono, że dusze mogą odczuwać głód, pragnienie i potrzebę ciepła.
Istotną rolę odgrywał ogień. W rekonstrukcjach dawnych obrzędów pojawiają się ogniska rozpalane na rozdrożach i w miejscach związanych ze zmarłymi. Ogień mógł pełnić funkcję ogrzewającą, obrzędową i symboliczną.
W tradycji zadusznej istniały również szczególne zakazy. Unikano przędzenia, tkania, cięcia i innych prac, które według wierzeń mogły zranić niewidzialną duszę przebywającą w domu. Nie wylewano pochopnie nieczystości ani gorącej wody, aby nie skrzywdzić przybyłych zmarłych.
Zwyczaje te przetrwały w niektórych społecznościach wiejskich jeszcze w XIX i na początku XX wieku.
Maski i kraboszki – oblicza przodków
Jednym z najbardziej tajemniczych elementów dawnych obrzędów były maski.
Średniowieczny kronikarz Kosmas wspomina o praktykach z użyciem masek w kontekście obrzędów związanych ze zmarłymi. Pokazuje to, że maskowanie mogło odgrywać rolę w dawnych słowiańskich zwyczajach rytualnych.
Współcześnie z rekonstrukcjami Dziadów często łączy się drewniane maski nazywane kraboszkami. Przedstawiają one ludzkie oblicza, niekiedy stylizowane na twarze przodków lub istot ze świata duchowego.
Warto jednak rozróżnić historyczne świadectwo używania masek od współczesnych interpretacji. Nie dysponujemy wystarczającymi dowodami, aby stwierdzić, że wszystkie takie maski nazywano w czasach przedchrześcijańskich kraboszkami albo że miały jeden ustalony wygląd i przeznaczenie.
W dzisiejszych rekonstrukcjach maska może symbolizować obecność przodka, przemianę uczestnika obrzędu lub chwilowe przekroczenie granicy pomiędzy światem żywych i umarłych.
Jest to sugestywna interpretacja dawnych wierzeń, choć nie wszystkie jej elementy zostały potwierdzone historycznie.
Dziady a dzisiejsze Wszystkich Świętych i Zaduszki
Wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa dawne zwyczaje związane ze zmarłymi zaczęły współistnieć z nowymi praktykami religijnymi.
Dziś w Polsce obchodzimy dwa następujące po sobie święta.
1 listopada – uroczystość Wszystkich Świętych. W tradycji katolickiej jest to dzień poświęcony wszystkim świętym, zarówno oficjalnie kanonizowanym, jak i nieznanym z imienia. Obchody 1 listopada rozpowszechniły się w Kościele zachodnim w IX wieku.
2 listopada – Dzień Zaduszny, czyli Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmarłych. To dzień modlitwy za zmarłych, szczególnie za tych, którzy według nauczania katolickiego oczekują na pełne zbawienie.
W rozwoju Dnia Zadusznego szczególną rolę odegrał święty Odylon, opat klasztoru w Cluny we Francji. Tradycyjnie z rokiem 998 wiąże się wprowadzenie przez niego wspomnienia zmarłych 2 listopada w podległych mu wspólnotach klasztornych. Zwyczaj stopniowo rozpowszechnił się w Europie.
Na ziemiach polskich Dzień Zaduszny poświadczony jest już w XII wieku, między innymi w kalendarzu cysterskiego klasztoru w Lądzie.
Czy oznacza to, że Kościół po prostu zastąpił pogańskie Dziady chrześcijańskimi Zaduszkami?
Historia jest bardziej złożona.
Chrześcijańskie wspominanie zmarłych miało własną tradycję, rozwijającą się niezależnie od obrzędów słowiańskich. Jednocześnie wśród ludności ziem polskich, białoruskich i innych regionów Europy Wschodniej dawne zwyczaje ludowe przetrwały przez wiele stuleci, stopniowo łącząc się z chrześcijańskimi praktykami.
Dlatego w tradycyjnych Zaduszkach można odnaleźć zarówno elementy chrześcijańskie, takie jak modlitwa za dusze, jak i starsze motywy ludowe: pozostawianie jedzenia, zapraszanie dusz do domostw, szczególne zakazy oraz przekonanie o czasowym powrocie zmarłych.
Od ogniska do znicza
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych współczesnych zwyczajów jest zapalanie zniczy na grobach.
Światło stanowi dziś przede wszystkim symbol pamięci, modlitwy i nadziei. Można dostrzec pewne podobieństwo między współczesnym płomieniem znicza a dawnymi ogniami towarzyszącymi obrzędom ku czci zmarłych.
Nie oznacza to jednak, że istnieje udokumentowana, nieprzerwana linia rozwoju od każdego przedchrześcijańskiego ogniska do współczesnego znicza. Zwyczaje związane ze światłem rozwijały się także w obrębie chrześcijaństwa.
Podobieństwo symboliczne pozostaje jednak interesujące.
Niegdyś pozostawiano zmarłym jedzenie, przygotowywano dla nich miejsce i otwierano drzwi. Dzisiaj odwiedzamy ich groby, zapalamy światła, przynosimy kwiaty i wspominamy ich życie.
Zmieniła się forma obrzędu, ale potrzeba zachowania więzi z tymi, którzy odeszli, pozostała.
Dlaczego pamięć o przodkach była tak ważna?
W dawnych społecznościach rodzina i ród stanowiły podstawę życia. Wiedza o uprawie ziemi, budowaniu domów, leczeniu, rzemiośle czy zwyczajach przekazywana była z pokolenia na pokolenie.
Przodkowie byli więc nie tylko zmarłymi członkami rodziny. Byli również częścią historii i tożsamości wspólnoty.
Dziady można rozumieć jako obrzęd przypominający, że życie każdego człowieka jest kontynuacją życia wcześniejszych pokoleń.
Nie oznaczało to koniecznie idealizowania przeszłości. Pamięć o przodkach mogła obejmować wdzięczność, szacunek, lęk, a także przekonanie o konieczności utrzymywania właściwych relacji ze światem zmarłych.
Dla dawnych społeczności granica między życiem a śmiercią nie zawsze oznaczała całkowite zerwanie więzi.
W obrzędach zadusznych zmarli pozostawali częścią rodziny i wspólnoty, choć należeli już do innego świata.
Dziady dzisiaj – pamięć, która trwa
Współcześnie Dziady bywają odtwarzane przez grupy zainteresowane dawną kulturą słowiańską, rodzimowierstwem, folklorem i historią obrzędowości.
Takie rekonstrukcje mogą łączyć elementy poświadczone w źródłach z późniejszym folklorem oraz współczesną symboliką. Nie są więc dokładnym odtworzeniem jednego, znanego historykom rytuału z czasów przedchrześcijańskich.
Mogą jednak przypominać o czymś, co pozostaje wspólne wielu kulturom i epokom: o potrzebie pamiętania tych, którzy żyli przed nami.
O ich pracy, doświadczeniach, miłości, błędach i mądrości.
O tym, że nasza historia nie zaczyna się wraz z naszymi narodzinami.
Być może właśnie w tym tkwi najgłębsze znaczenie Dziadów – nie tylko w symbolicznym zapraszaniu zmarłych do świata żywych, lecz także w uświadomieniu sobie, że ci, którzy odeszli, nadal są obecni w naszej pamięci, rodzinnych opowieściach i dziedzictwie.
Dziady były czasem, kiedy żywi pamiętali o zmarłych. A pamiętając o nich, przypominali sobie również, skąd sami pochodzą.
Źródła i opracowania
Aleksander Brückner, Mitologia słowiańska oraz Dzieje kultury polskiej, tom I.
Kosmas z Pragi, Kronika Czechów, księga III, rozdział 1.
Leonard J. Pełka, Polska demonologia ludowa – opracowanie dotyczące wierzeń ludowych, nie źródło bezpośredniego opisu przedchrześcijańskich Dziadów.
Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi, Zaduszki na wsi – wierzenia i zwyczaje, 2021.
Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, Dzień Zaduszny w zwyczajach ludowych, 2023.
Muzeum Historii Polski, rozmowa z dr Karoliną Grodziską o genezie Wszystkich Świętych i Dnia Zadusznego
Dziady – dawne święto przodków. Od słowiańskich obrzędów do współczesnych Zaduszek
Autor artykułu:
Monika Kroczak







Comments