top of page
563f2e42-f023-4d1a-886f-1f9b1b5a45c3.jpg

Dziady – Noc Otwartych Drzwi

Oct 31
7 min read

Dawno temu, kiedy lasy były większe od ludzkich osad, a drogi ginęły pośród bagien i borów, ludzie wiedzieli, że świat nie kończy się tam, gdzie sięga wzrok.

Wiedzieli, że pod ziemią spoczywają ci, którzy niegdyś chodzili po tej samej ziemi. Że w starych drzewach szumi pamięć minionych pokoleń, a w wodzie płynącej przez doliny odbija się nie tylko niebo, lecz także to, co dawno przeminęło.

Nie wszyscy jednak pamiętali imiona tych, którzy odeszli.

I właśnie dlatego, gdy jesień zabierała ostatnie liście z drzew, a ziemia powoli zapadała w zimowy sen, przychodziła noc zwana Dziadami.

Nie była to noc zwyczajna.

Była to noc, kiedy granica pomiędzy światem żywych a światem umarłych stawała się cienka niczym pajęcza nić.

W pewnej osadzie, położonej nad rzeką, u skraju wielkiego boru, mieszkała stara kobieta imieniem Świętosława.

Jej włosy były srebrne jak szron na jesiennych trawach, a dłonie nosiły ślady wielu lat pracy. Mówiono, że znała pieśni, których nie śpiewano już w innych osadach, i pamiętała opowieści przekazywane przez matkę, babkę i prababkę.

Kiedy nadchodziła ostatnia jesienna noc, mieszkańcy zbierali się przy wielkim ogniu, a Świętosława prowadziła ich przez dawny obrzęd.

Tego wieczoru najmłodszy z chłopców, Miłek, zapytał:

— Babko Świętosławo, dlaczego dziś palimy ogień, skoro w domach mamy ciepło?

Kobieta spojrzała w płomienie.

— Bo nie każdy, kto tej nocy przyjdzie, ma dom, do którego może powrócić.

— Kto miałby przyjść?

— Ci, którzy byli tu przed nami.

— Umarli?

— Zmarli, Miłku. Umarli dla naszych oczu, lecz nie dla naszej pamięci.

— A po co mieliby wracać?

Świętosława podniosła garść ziemi i pozwoliła jej przesypać się między palcami.

— Powiedz mi, chłopcze, skąd wzięło się zboże, z którego matka upiekła dzisiejszy chleb?

— Z pola.

— A kto przygotował pole?

— Ojciec.

— A kto nauczył ojca uprawiać ziemię?

— Jego ojciec.

— A jego?

Miłek zastanowił się.

— Jego dziad.

Świętosława uśmiechnęła się.

— Widzisz więc, że choć ich nie znasz, codziennie jesz chleb z ich pracy. Choć nie słyszysz ich głosów, mówisz słowami, których cię nauczyli. Choć nie widzisz ich twarzy, nosisz je w swojej własnej.

Przed wejściem do największej chaty wisiały drewniane maski.

Jedne miały twarze poważne, inne uśmiechnięte. Niektóre nosiły długie brody, inne głębokie zmarszczki wyrzeźbione w drewnie. Każda była inna.

Miłek zatrzymał się przed nimi.

— Babko, dlaczego te twarze wiszą przy drzwiach?

— To kraboszki — odpowiedziała Świętosława. — Oblicza tych, którzy byli przed nami.

Chłopiec dotknął jednej z masek.

— Czy to twarz prawdziwego człowieka?

— Może kiedyś przypominała czyjąś twarz. A może ten, kto ją wyrzeźbił, nadał jej oblicze, jakie ujrzał we śnie. Nie wszystkie imiona przetrwały, ale każda z tych twarzy przypomina nam, że przed nami żyli inni.

— A dlaczego ludzie je zakładają?

Świętosława zdjęła jedną z masek. Była stara, ciemna od dymu i wygładzona wieloma dotknięciami dłoni.

— Bo człowiek łatwo zapomina, że nie jest samym sobą. W jego żyłach płynie krew wielu pokoleń. Gdy zakładamy maskę, na chwilę odkładamy własne oblicze, aby uczynić miejsce pamięci tych, których już nie widzimy.

— Czy wtedy stajemy się zmarłymi?

— Nie. Pozostajemy żywymi. Ale możemy na chwilę przemówić ich słowami, przypomnieć ich czyny, opowiedzieć ich historie.

— A czy dusza może wejść w maskę?

Świętosława przez chwilę milczała.

— Tego nie wiem, Miłku. Niektórzy tak wierzą. Inni mówią, że maska tylko przypomina nam o obecności przodków. Lecz jedno jest pewne: nie zakładamy jej dla zabawy ani po to, by kogoś przestraszyć.

Ostrożnie odwiesiła maskę.

— Zakładamy ją z szacunkiem.

Tymczasem w chatach przygotowywano wieczerzę.

Na stołach stawiano misy z kaszą, świeży chleb, miód i napoje. Przy ogniu czekały dodatkowe miejsca, choć nikt z żyjących nie miał na nich usiąść.

W jednej z chat gospodyni postawiła miskę gorącej strawy przy pustej ławie.

Miłek zajrzał przez drzwi.

— Dla kogo to jedzenie?

— Dla gości — odparła kobieta.

— Ale przecież nikogo tam nie ma.

— Nie każdego gościa trzeba widzieć, żeby go przyjąć.

Chłopiec pobiegł z powrotem do Świętosławy.

— Babko, czy oni naprawdę jedzą nasze jedzenie?

Kobieta zaśmiała się cicho.

— A czy ogień zjada drewno tak, jak ty zjadasz chleb?

— Nie. Ogień zamienia drewno w ciepło i popiół.

— Właśnie. Nie wszystko bierze się w taki sam sposób.

— Więc co biorą zmarli?

— Może pamięć. Może wdzięczność. A może niczego nie biorą, tylko my, dając im miejsce, przypominamy sobie, że nie jesteśmy pierwsi na tym świecie.

Gdy noc zapadła zupełnie, mieszkańcy zgromadzili się wokół wielkiego ognia.

Kilka osób podeszło do chaty, w której przechowywano kraboszki.

W milczeniu zdejmowali maski ze ścian. Jedni wybierali oblicza starych kobiet, inni brodatych mężczyzn, jeszcze inni twarze bez wieku, których rysy dawno wygładziły czas i dym.

Kiedy powrócili do ognia, Świętosława uniosła dłoń.

— Tej nocy pamiętamy tych, którzy byli przed nami. Niech ci, którzy noszą ich oblicza, nie zapomną, że czynią to z szacunkiem.

Zamaskowani powoli obchodzili ogień.

Nie przemawiali.

Słychać było jedynie trzask płonącego drewna i szelest suchych liści pod ich stopami.

Wreszcie jeden z mężczyzn zatrzymał się i zdjął maskę.

— Mój dziad nauczył mnie budować łodzie — powiedział. — Dzięki niemu potrafimy przeprawiać się przez rzekę.

Inna kobieta podniosła swoje drewniane oblicze.

— Moja babka znała zioła i ratowała chorych. Jej nauki pozostały z nami.

Kolejni ludzie opowiadali historie.

O tych, którzy budowali domy. O tych, którzy przetrwali głód. O matkach, ojcach i dzieciach. O ludziach dobrych i tych, których błędy pozostawiły bolesne ślady.

Z każdym wspomnieniem krąg stawał się pełniejszy.

Nie dlatego, że przybywało ludzi.

Lecz dlatego, że przybywało pamięci.

Świętosława podeszła do ognia, trzymając niewielki kawałek chleba.

Położyła go na drewnianej misie i uniosła obie dłonie.

— Przyjdźcie, ci, których imiona pamiętamy.

Po chwili dodała:

— Przyjdźcie i wy, których imiona zatarł czas.

Wiatr przeszedł pomiędzy chatami.

— Przyjdźcie, którzyście tę ziemię uprawiali, domy stawiali, dzieci wychowywali. Którzyście cierpieli i radowali się, kochali i błądzili. Przyjdźcie w pokoju.

Wszyscy stali w ciszy.

Nie było żadnego błysku na niebie. Żaden cień nie wyszedł z lasu. Nie rozległ się głos spod ziemi.

A jednak coś się zmieniło.

Stara kobieta stojąca najbliżej ognia przypomniała sobie matkę, która przed laty nauczyła ją piec chleb.

Młody mężczyzna pomyślał o ojcu, z którym nie zdążył się pożegnać.

Inna kobieta wspomniała dziecko, które żyło zaledwie kilka dni, lecz którego nigdy nie przestała kochać.

I tak pośród żywych pojawili się nieobecni.

Nie jako zjawy.

Lecz jako pamięć, która nagle stała się niemal namacalna.

Miłek siedział przy ogniu, gdy zauważył, że Świętosława odłożyła kawałek chleba na osobną misę.

— Babko, a co z tymi, których nikt nie kochał? Albo którzy byli źli?

Kobieta milczała przez chwilę.

— Myślisz, że wszyscy, którzy żyli przed nami, byli dobrzy?

— Nie wiem.

— Nie byli. Jedni budowali, inni niszczyli. Jedni dawali życie, inni je odbierali. Byli odważni i tchórzliwi, mądrzy i głupi, łagodni i okrutni.

— To dlaczego ich zapraszamy?

— Nie zapraszamy ich krzywd. Nie prosimy, by wróciło ich zło. Ale nie możemy udawać, że nie istnieli. Bo jeśli zapomnimy, co czynili źle, możemy sami powtórzyć ich błędy.

Chłopiec zastanowił się.

— Więc Dziady są też po to, żeby pamiętać, czego nie robić?

— Tak. Mądrość przodków nie polega na tym, że wszyscy byli mądrzy. Polega również na tym, że możemy nauczyć się czegoś z ich pomyłek.

Noc płynęła powoli.

Ludzie opowiadali historie o tych, którzy odeszli.

Jedne były smutne, inne zabawne. Wspominano dziada, który potrafił znaleźć drogę przez najgęstszy las. Babkę, która znała wszystkie zioła rosnące nad rzeką. Mężczyznę, który pewnej zimy uratował sąsiadów przed głodem, oddając im ostatni worek ziarna.

Z czasem śmiech mieszał się ze łzami.

Miłek zdziwił się.

— Babko, czy wolno się śmiać, kiedy wspominamy zmarłych?

— A czy oni za życia się nie śmiali?

— Śmiali.

— To dlaczego mielibyśmy pamiętać tylko ich śmierć, a zapomnieć o ich życiu?

Świętosława dorzuciła drewna do ognia.

— Smutek mówi nam, że kogoś utraciliśmy. Radość przypomina, że kiedyś go mieliśmy.

Kiedy pierwsza bladość świtu pojawiła się nad rzeką, Świętosława ponownie stanęła przed ogniem.

Ludzie zdjęli kraboszki i ostrożnie ułożyli je na drewnianej ławie.

— Czas pożegnania — powiedziała.

Miłek podszedł bliżej.

— Czy muszą już odejść?

— Tak jak my musimy kiedyś odejść, tak i oni muszą powrócić tam, gdzie jest ich miejsce.

— A jeśli nie chcą?

Świętosława położyła dłoń na ramieniu chłopca.

— Miłość nie polega na zatrzymywaniu tych, którzy muszą odejść.

Następnie zwróciła się ku dogasającym płomieniom.

— Dziękujemy wam za życie, które przyszło przez was do nas. Za ziemię, którą nam pozostawiliście. Za naukę, którą przekazaliście, i za błędy, przed którymi nas przestrzegacie.

Zamilkła na chwilę.

— Niech wasza droga będzie spokojna. Wracajcie tam, skąd przyszliście. A gdy znów nadejdzie czas pamięci, znajdziecie u nas ogień, chleb i miejsce.

Wiatr poruszył ostatnimi liśćmi.

Nad rzeką podniosła się mgła.

A potem nastał dzień.

Miłek pomagał Świętosławie zasypywać popiołem ostatnie żarzące się węgle.

— Babko?

— Słucham.

— Czy oni naprawdę tu byli?

Świętosława popatrzyła na chłopca.

— A ty jak myślisz?

— Nie widziałem nikogo.

— Ja również.

— Ale wszyscy o nich mówili. Nawet o tych, o których dawno nie rozmawialiśmy.

— To prawda.

— I jak opowiadali, miałem wrażenie, że ich znam.

Kobieta uśmiechnęła się.

— W takim razie może jednak przyszli.

Chłopiec spojrzał na drewniane maski, które ludzie zabierali już do chaty.

— A kiedy ja będę stary i umrę, też zrobią dla mnie kraboszkę?

— Być może.

— A jeśli nie będą pamiętać mojej twarzy?

Świętosława pogładziła go po włosach.

— Wtedy może wyrzeźbią twarz taką, jaką sobie wyobrażą. A może nie wyrzeźbią żadnej. Bo pamięć, Miłku, nie mieszka w drewnie. Drewno jedynie pomaga nam ją odnaleźć.

— A jeśli zapomną nawet moje imię?

Świętosława spojrzała ku lasowi, w którym budziły się pierwsze ptaki.

— Wtedy może przyjdzie ktoś taki jak ty i zapyta, dlaczego jesienią rozpalamy ogień i zakładamy maski.

— I co wtedy?

— Ktoś opowie mu o tych, którzy byli przed nim.

Tak mijały lata, zmieniały się osady, domy i ludzie. Jedne imiona znikały, inne przychodziły na ich miejsce.

Lecz gdy nadchodziła jesień i ziemia okrywała się opadłymi liśćmi, gdzieś pośród lasów znów rozpalano ogień.

Stawiano dodatkową misę.

Pozostawiano wolne miejsce.

A na drewnianych ścianach czekały oblicza tych, których dawno już nie było.

Bo człowiek żyje nie tylko tym, co sam uczynił, lecz również tym, co otrzymał od tych, którzy byli przed nim.

A Dziady były nocą, kiedy o tym pamiętano.


Koniec.


Autor:

Monika Kroczak

 
 
 

Comments


563f2e42-f023-4d1a-886f-1f9b1b5a45c3.jpg

BE IN TOUCH

Whether you are interested in performing, exhibiting, volunteering, becoming a vendor, supporting the festival or simply learning more about Pol'n'Folk, we would love to hear from you.

We're happy to answer questions about festival tickets, artist applications, workshops, volunteering, partnerships, vendors, wellbeing experiences and media collaborations.

CONTACT US

ADDRESS

Pol'n'Folk Festival

Malvern, Worcestershire

A Polish & Slavic-inspired music, culture and wellbeing festival bringing people together through live music, traditional crafts, workshops, camping and community.

  • Facebook
  • Instagram
  • TikTok
  • YouTube

©2026 by Pol'n'Folk Festival operated by Roots & Circles LTD.

bottom of page